Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος / Κατοχή
Η έναρξη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου διέκοψε την προσπάθεια οργάνωσης και ανάπτυξης της Καλαμαριάς. Ο συνοικισμός βρισκόταν πολύ κοντά στο αεροδρόμιο της Μίκρας και υπέφερε από συχνούς αεροπορικούς βομβαρδισμούς. Παρόλα αυτά, την 1 Ιανουαρίου 1943 δημιουργήθηκε ο Δήμος Καλαμαριάς με δήμαρχο τον έμπορο Δημήτριο Παυλίδη, ο οποίος είχε διοριστεί από το Υπουργείο Εσωτερικών (δεδομένου ότι ήταν αδύνατο να πραγματοποιηθούν εκλογές στη διάρκεια της Κατοχής). Το δημαρχείο εγκαταστάθηκε σε μισθωμένα οικήματα στην οδό Ξενοφώντος, όπου και παρέμεινε μέχρι το 1967. Το έργο του δημάρχου συνέδραμαν επτά δημοτικοί σύμβουλοι.
Οι κάτοικοι της Καλαμαριάς δεν έμειναν αμέτοχοι στην προσπάθεια απελευθέρωσης της χώρας από την τριπλή κατοχή Ιταλών, Γερμανών και Βουλγάρων. Πολλοί ήταν οργανωμένοι στο ΕΑΜ, την ΕΠΟΝ και τον ΕΛΑΣ, ενώ η δράση του σκληρού πυρήνα των μελών της Εθνικής Αντίστασης στην Καλαμαριά είχε αναγκάσει τους κατακτητές να της δώσουν το προσωνύμιο «μικρή Μόσχα». Πολλοί κάτοικοι συμμετείχαν σε προσπάθειες συγκέντρωσης πληροφοριών για τις κινήσεις των Γερμανών, τη λειτουργία των γερμανικών στρατιωτικών αεροδρομίων και τις θέσεις αποθήκευσης πετρελαίου και βενζίνης. Τα στοιχεία που συγκεντρώνονταν αποστέλλονταν στο Συμμαχικό Στρατηγείο Μέσης Ανατολής. Οι Καλαμαριώτες που ζούσαν στις παραθαλάσσιες συνοικίες χρησιμοποιούσαν τις βάρκες και τα καΐκια τους για να μεταφέρουν τρόφιμα και πολεμοφόδια στους αντάρτες του Πηλίου. Στην επιστροφή κουβαλούσαν τρόφιμα, λάδι, ελιές, κάρβουνα και άλλα είδη πρώτης ανάγκης για τους αμάχους που υπέφεραν τρομερές στερήσεις και πέθαιναν από την πείνα στα μεγάλα αστικά κέντρα.
Το μπλόκο της Καλαμαριάς
Η αντιστασιακή δράση των Καλαμαριωτών κορυφώθηκε τον Αύγουστο του 1944 με την εκτέλεση του ταγματασφαλίτη Ιωάννη Βελισσαρίδη στην οδό Μεταμορφώσεως από τρία μέλη της Οργάνωσης Προστασίας Λαϊκού Αγώνα (ΟΠΛΑ). Οι κατοχικές αρχές αντέδρασαν με εξαιρετική βιαιότητα. Την επομένη της εκτέλεσης, στις 13 Αυγούστου, νωρίς τα ξημερώματα, οι Γερμανοί περικύκλωσαν τις συνοικίες Κουρί, Κατιρλί, Αρετσού και Δέρκων ενώ το τάγμα του Αντώνιου Δάγκουλα, που είχε γίνει διαβόητος στη Θεσσαλονίκη ως στυγνός συνεργάτης των δυνάμεων Κατοχής, εισέβαλε στα σπίτια. Ακολούθησε εκτεταμένο πλιάτσικο και δολοφονίες αγωνιστών της Εθνικής Αντίστασης βάσει λίστας με ονόματα υπόπτων. Σύμφωνα με την ανακοίνωση της Διεύθυνσης Αστυνομίας Θεσσαλονίκης, που εκδόθηκε τρεις μέρες αργότερα, «την 13 Αυγούστου 1944 και από της 4ης πρωινής ώρας και μέχρι της μεσημβρίας περίπου απεκλείσθη άπασα η περιφέρεια του ενταύθα ΙΑ’ Αστυνομικού Τμήματος Συνοικισμού Καλαμαριάς υπό Γερμανών στρατιωτών… τμήματα δε των ενταύθα Εθνικιστικών Ομάδων ενήργησαν κατ’ οίκον ερεύνας και εξετέλεσαν τους κάτωθι…».
Ο απολογισμός της εγκληματικής δράσης του Δάγκουλα, ο οποίος δεν έχανε ευκαιρία να προσφέρει βοήθεια στις επιχειρήσεις των ναζιστών, ήταν έντεκα εκτελεσθέντες. Μετά την ολοκλήρωση της επιχείρησης, τα μέλη του τάγματος συμμετείχαν σε γλέντι με σουβλιστά αρνιά και κρασί. Σε λαϊκό δικαστήριο που οργανώθηκε αργότερα αποκαλύφθηκε ότι οι προμήθειες ήταν προσφορά του δημάρχου Καλαμαριάς. Ο Παυλίδης σκέφτηκε να φιλέψει τους συνεργάτες των Γερμανών προκειμένου να τους αποτρέψει από περαιτέρω δολοφονίες. Πράγματι, αρκετοί συλληφθέντες γλίτωσαν με αυτόν τον τρόπο την εκτέλεση. Η εικόνα των Ελλήνων δωσίλογων που γλεντούσαν ενώ λίγο παραπέρα οι δρόμοι ήταν βαμμένοι με το αίμα των συμπατριωτών τους έκανε αλγεινή εντύπωση στους κατοίκους της Καλαμαριάς.
Το αίμα των αθώων θυμάτων του μπλόκου της Καλαμαριάς συνέχισε να κατατρέχει τον δήμαρχο Παυλίδη, ο οποίος ένιωθε τύψεις για την αδυναμία του να συνδράμει πιο αποφασιστικά τους δολοφονημένους δημότες του. Είκοσι μέρες μετά, στις 5 Σεπτεμβρίου 1944, υπέβαλε την παραίτησή του και ζήτησε με επιστολή την παραίτηση και των υπόλοιπων δημάρχων: «Σε ένδειξη διαμαρτυρίας για τα εγκλήματα των Γερμανών και των ταγματασφαλιτών εθνοπροδοτών, παραιτούμαι από την Δημαρχία Καλαμαριάς και περιμένω το παράδειγμά μου να το μιμηθούν, έστω και την 12η αυτή ώρα, όλοι οι δήμαρχοι των γερμανοκρατούμενων περιοχών της Ελλάδος. Είναι καιρός και σήμερα, ακόμη να αποκηρύξει κανείς την πλάνη του και να προσχωρήσει στον τίμιο αγώνα του ΕΑΜ».
Τα θύματα του μπλόκου της Καλαμαριάς μνημονεύονται στο μνημείο που έχει ανεγερθεί, δίπλα σε ονόματα και άλλων θυμάτων της ναζιστικής θηριωδίας που χάθηκαν σε άλλα σημεία της Καλαμαριάς σε διάφορες χρονικές περιόδους. Οι εκδηλώσεις μνήμης τελούνται λίγες μέρες αργότερα από την επέτειο της τραγωδίας προκειμένου να διευκολύνονται όσοι θέλουν να παραβρεθούν, δεδομένου ότι ο περισσότερος κόσμος απουσιάζει σε θερινές διακοπές την εβδομάδα του Δεκαπενταύγουστου.
